Yeni sırdaşımız ne zamandır yapay zeka?

Ayrılıklarımızı, kaygılarımızı, geceleri zihnimizden atamadığımız düşünceleri artık yapay zekâyla paylaşıyoruz. Bizi yargılamadan dinleyen, her an ulaşabildiğimiz bu yeni sırdaş gerçekten iyi hissetmemizi sağlıyor mu, yoksa kendi duygularımızdan ve gerçek ilişkilerimizden uzaklaşmamıza mı neden oluyor? Uzman Klinik Psikolog Naz Töz, yapay zekâyla kurduğumuz duygusal ilişkinin sınırlarını ve bu teknolojiyi kendimizle bağımızı kaybetmeden kullanmanın yollarını anlatıyor.

İlişkimiz bittiğinde, gece uyuyamadığımızda, bir arkadaşımıza ne yazacağımızı bilemediğimizde ya da yalnızca içimizi dökmek istediğimizde elimiz artık neredeyse otomatik olarak telefona gidiyor. Birkaç cümle yazıyor, yapay zekâyla konuşmaya başlıyoruz. Bazen kimseye anlatamadığımız bir şeyi ilk kez ona anlatıyoruz. Derken bir bakıyoruz, yapay zeka en iyi arkadaşımız, terapistimiz, sırdaşımız olmuş.

Peki, hiç yorulmayan, sözümüzü kesmeyen ve her an ulaşabildiğimiz bu yeni sırdaşla kurduğumuz ilişki bize ne söylüyor?

Yapay zekâyla konuşmak neden bu kadar iyi geliyor?

Bunun oldukça anlaşılır bir tarafı var. Yargılanmıyoruz, karşımızdakini rahatsız ettiğimizi düşünmüyoruz. Gecenin üçünde bile yazabiliyoruz. Aynı konuyu beşinci kez anlattığımızda “Yine mi bunu konuşuyoruz?” diyen biri olmuyor. Kendimizi açıklamak, yanlış anlaşılmaktan çekinmek ya da karşımızdakinin tepkisini yönetmek zorunda kalmıyoruz.

Ancak burada küçük ama önemli bir soru ortaya çıkıyor: Gerçekten bir cevaba mı ihtiyacımız var, yoksa birinin bizi duyup anlamasına mı? Yapay zekayla konuşarak bir ayrılığın ardından saatlerce ilişkinin neden bittiğini analiz edebilir, karşımızdaki kişinin davranışlarını anlamlandırmaya çalışabilir ve sonunda kendimizi daha iyi hissedebiliriz. Fakat bazen bütün bu analizler, kendi üzüntümüzle, öfkemizle ya da özlemimizle gerçekten temas etmemizin önüne geçebilir. Zihnimiz, hissetmenin yarattığı yoğunluğu azaltmak için zaman zaman düşünmeye sığınır. Duyguyu yaşamak yerine onu anlamaya, çözümlemeye ve bir sonuca ulaştırmaya çalışırız. Yapay zekâ ise bu düşünme alanını bize hızlı ve kolay bir şekilde sunar. Böylece ne hissettiğimizi anlamaya çalışırken, aslında o duyguyu hissetmekten uzaklaşabiliriz.

Bazen anlamak, hissetmenin yerini alabiliyor.

Bir psikolog olarak yapay zekayla ilişkimizin geldiği noktayı ne romantize etmekten ne de bir felaket gibi göstermekten yanayım. Evet, yapay zeka sözümüzü kesmiyor, yorulmuyor ve çoğu zaman kendimizi anlaşılmış hissetmemizi sağlayan yanıtlar veriyor. Ancak bazen onunla konuşmak, bir duyguyu gerçekten yaşamadan o duygu hakkında konuşmanın son derece rahat bir yoluna dönüşebiliyor. Bence yapay zekayla dertleşmenin en cazip yanlarından biri, kaygımızı çok hızlı bir şekilde azaltabilmesi. Belirsizlik yaşadığımızda bir cevap almak, kafamızdaki ihtimalleri sıralamak ya da yaşadıklarımızı anlamlandırmak bize geçici bir rahatlama sağlayabilir. Oysa kaygı bazen bize bir şey anlatmaya çalışır. Bir ilişkinin içinde kendimizi güvende hissetmediğimizi, bir konuda sınırlarımızın zorlandığını ya da belirsizliğe tahammül etmekte zorlandığımızı gösterebilir. Her yükseldiğinde onu hemen susturmaya çalışırsak neye işaret ettiğini anlamak için kendimize fırsat vermeyebiliriz.

Yapay zeka bir destek aracı mı, yeni bir onay mekanizması mı?

Yapay zekayı içinde bulunduğumuz çağda hayatımızdan tamamen çıkarmak zorunda değiliz. Önemli olan, ona hayatımızda nasıl bir rol verdiğimizi bilerek seçmek.

Yapay zeka birçok açıdan bize destek olabilir. Düşüncelerimizi toparlamamıza, duygularımızı ifade etmemize ve farklı bakış açıları geliştirmemize yardımcı olabilir. Ancak onu bir dostun ya da terapistin yerine koyduğumuzda, insan ilişkilerinden giderek uzaklaşma riskiyle karşı karşıya kalabiliriz. Özellikle romantik ilişkilerde her mesajı analiz ettirmeye, her davranışın altında bir anlam aramaya ve her belirsizlikte dışarıdan bir yorum almaya başladığımızda kendi sezgimize güvenme becerimiz zayıflayabilir. Bir süre sonra “Bu ilişki bana iyi geliyor mu?” sorusunun yerini “Bu mesajın anlamı ne?” sorusu alabilir. Kendi ihtiyaçlarımızı, sınırlarımızı ve hislerimizi anlamaya çalışmak yerine karşımızdaki kişinin ne düşündüğünü çözmeye odaklanabiliriz. Üstelik yapay zekadan sürekli onay almak, bize haklı olduğumuzu hissettirse de her zaman daha sağlıklı kararlar vermemizi sağlamaz. Bazen ihtiyacımız olan, düşüncelerimizi doğrulayan bir yanıt değil, göremediğimiz bir noktayı fark etmemize yardımcı olacak farklı bir bakış açısıdır.

Peki, yapay zekayla kurduğumuz ilişkinin sınırlarını nasıl koruyabiliriz?

Sohbetin öncesinde, sırasında ve sonrasında kendimize birkaç soru sorabiliriz.

Yazmadan önce kendinize sorun

• Şu an gerçekten bir bilgiye mi ihtiyacım var, yoksa içimi döküp rahatlamak mı istiyorum?
• Bu duyguyu bedenimin neresinde hissediyorum?
• Yapay zeka olmasaydı bunu kime anlatırdım?
• Ondan nasıl bir yanıt duymayı umuyorum? Eğer cevabım yalnızca “Haklı olduğumu söylesin” ise, biraz durup durumu yeniden değerlendirebilir miyim?

Bu sorular, yapay zekaya yönelme ihtiyacımızın ardında ne olduğunu fark etmemize yardımcı olabilir.

Yazarken kendi sesinizi de duyun.

Önce kendiniz ne düşündüğünüzü yazın. Bir soru sormadan önce birkaç cümleyle kendi değerlendirmenizi not edin. Ardından yapay zekânın yanıtıyla karşılaştırın. Böylece düşünme sürecinin bütün kontrolünü ona bırakmadan kendi sezginizle bağınızı koruyabilirsiniz.

Sadece onaylanmayı değil, farklı bir bakış açısını da isteyin. “Bana hak vermek yerine bu durumu karşı tarafın gözünden değerlendir” ya da “Bana doğrudan cevap verme, düşünmeme yardımcı olacak iki soru sor” gibi yönlendirmeler deneyebilirsiniz. Bu yaklaşım, sohbeti yalnızca onay aradığımız bir alandan çıkarıp kendi düşüncelerimizi sorgulayabileceğimiz bir alana dönüştürebilir.

Yazdıktan sonra bedeninize dönün

Telefonu bir kenara bırakın, elinizi göğsünüze koyun ve birkaç yavaş nefes alın. Kendinize şunu sorun: Gerçekten rahatladım mı? Göğsümdeki sıkışma azaldı mı, yoksa yalnızca zihnim mi sakinleşti? Bu soruların tek bir doğru yanıtı yok. Zihinsel rahatlama da değerlidir. Ancak bazen düşüncelerimizi düzenlemek, duygusal ihtiyacımızı bütünüyle karşılamaz. Böyle anlarda kendimize biraz zaman tanımak, duyguyu hemen çözmek yerine onu fark etmeye çalışmak iyi bir başlangıç olabilir. Yapay zekayı bir köprü olarak kullanın. Sohbet sırasında netleştirdiğiniz bir düşünceyi güvendiğiniz bir arkadaşınızla, yakınınızla ya da bir uzmanla da paylaşmayı deneyin. Bir telefon görüşmesi, birlikte içilen bir kahve ya da kısa bir yürüyüş, düşüncelerimizi gerçek bir insanla paylaşmamıza ve karşılıklı bir bağ kurmamıza alan açabilir.

Kendinize ara sıra şu soruyu sorun: Bu bir alışkanlığa mı dönüştü?

Yapay zekayla konuşmanın hayatımızdaki yerini anlamak için bazı işaretlere dikkat edebiliriz:

• Birine mesaj yazmadan önce mutlaka yapay zekâya mı danışıyorum?
• Sohbet bittikten sonra kendimi daha yalnız mı hissediyorum?
• Aynı konuyu tekrar tekrar anlatıyor, bir türlü rahatlayamıyor muyum?
• Bir insanla konuşmak yerine sürekli yapay zekâya mı yöneliyorum?
• Kendi kararlarımı vermekte ya da kendi hislerime güvenmekte zorlanıyor muyum?

Bu sorulardan birkaçına evet yanıtı veriyorsanız, yapay zekayla ilişkinizin size nasıl hissettirdiğine ve günlük hayatınızı nasıl etkilediğine biraz daha yakından bakabilirsiniz. Burada önemli olan tek tek cevapları saymak değil, bu kullanımın size iyi gelip gelmediğini ve başka ilişkilerinizin yerini alıp almadığını fark etmektir.

Bazen bir ekran yeterli olmayabilir.

Uykusuzluk, yoğun kaygı, çökkünlük ya da ilişkilerde tekrar eden sorunlar günlük hayatınızı etkilemeye başladıysa bir uzmandan destek almak, kendinize iyi bakmanın önemli bir parçasıdır. Yapay zeka düşüncelerinizi toparlamanıza yardımcı olabilir; ancak profesyonel desteğin ve karşılıklı bir insan ilişkisinin yerini tutmaz.

Belki de yeni dönemin asıl sorusu “Yapay zeka insanın yerini alacak mı?” değil, “Hayatımızda hangi boşluğu doldurmasına izin vereceğiz?” olmalı.

Teknoloji, amacına uygun kullandığımızda bize iyi bir destek olabilir. Bize düşünmek, kendimizi ifade etmek ve bazı duygularımızı anlamlandırmak için alan açabilir. Ancak bu alanın gerçek insan ilişkilerinin yerine geçmesine izin vermemek de bizim sorumluluğumuzda. Çünkü bazen ihtiyacımız olan şey doğru cevabı bulmak, bir mesajın anlamını çözmek ya da kaygımızı hemen dindirmek değildir. Bazen yalnızca birinin yanımızda olması, bizi gerçekten dinlemesi ve bizimle aynı duygusal alanı paylaşmasıdır.