Telefonlarımız hayatımızın o kadar doğal bir parçası haline geldi ki artık onu ne zaman kullandığımızı çoğu zaman fark etmiyoruz. Sabah gözümüzü açar açmaz saate bakıyor, kahvaltı sırasında mesajlarımızı kontrol ediyor, toplantıların arasında birkaç dakika sosyal medyada geziniyor, asansörü beklerken bile ekranı açıyoruz. Gün içinde gerçekten telefona ihtiyaç duyduğumuz anlarla yalnızca elimizin telefona gitmek istediği anlar birbirine karışıyor.
Günümüzde yeni bir wellness yaklaşımı öne çıkıyor: analog wellness. Teknolojiyi hayatımızdan çıkarmak yerine, gün içinde telefonsuz kalabileceğimiz küçük alanlar yaratmayı öneriyor. İhtiyaç duyduğumuz şey kimi zaman yeni bir wellness uygulaması eklemekten çok, birkaç saat boyunca hiçbir uygulamayı açmadan kendi ritmimize dönmek.
Telefonu neden her boşlukta elimize alıyoruz?
Telefonu çoğu zaman belirli bir amaçla açıyoruz, ancak elimizde kalma süresi o amaçtan çok daha uzun olabiliyor. Bir mesaja cevap vermek için açtığımız ekran bizi birkaç dakika sonra sosyal medyaya, haberlere veya başka bir uygulamaya götürebiliyor. Telefon, iletişim aracının ötesinde sıkıldığımızda, beklediğimizde veya huzursuz olduğumuzda yöneldiğimiz bir alışkanlığa dönüşüyor.
Bu alışkanlık, gün içinde kendimize ayırdığımız küçük boşlukları da ortadan kaldırıyor. Bir restoranda arkadaşımız tuvalete gittiğinde, kahvenin hazırlanmasını beklerken veya trafikte durduğumuzda etrafımıza bakmak ve düşüncelerimizle baş başa kalmak yerine ekrana yöneliyoruz. Oysa sıkılmak her zaman çözülmesi gereken bir problem değil. Zihnin herhangi bir içerikle meşgul olmadığı kısa anlar, düşüncelerin serbestçe dolaşmasına, çevreyi fark etmemize veya yalnızca dinlenmemize alan açabiliyor. Yürürken gökyüzüne bakmak, bir kafede etrafımızdaki konuşmaları duymak, pencereden dışarı dalmak ya da birkaç dakika hiçbir şey yapmamak bu yüzden düşündüğümüzden daha değerli olabilir.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Buse Arslan da sürekli yeni uyaranlarla karşılaşmanın zihnin aldığı bilgiyi işlemesine yeterince alan bırakmayabileceğine dikkat çekiyor. Arslan’a göre telefon bildirimleri, sosyal medya akışları, kısa videolar ve sürekli değişen içerikler dikkati durmaksızın dış dünyaya yönlendirebiliyor. “Beynin yalnızca bilgi almaya değil, aldığı bilgiyi işlemeye de ihtiyacı var. Sürekli yeni uyaranlarla karşılaşmak ise bu işleme sürecine yeterince alan bırakmıyor” diyen Arslan, bunun sonucunda tamamlanmamış düşünceler, çözümlenmemiş duygular ve bilişsel yükün birikebileceğini belirtiyor.
Yürürken gökyüzüne bakmak, bir kafede etrafımızdaki konuşmaları duymak, pencereden dışarı dalmak ya da birkaç dakika hiçbir şey yapmamak bu yüzden düşündüğümüzden daha değerli olabilir. Klinik Psikolog Buse Arslan’ın da belirttiği gibi, “Eskiden bekleme anları, kısa yolculuklar ya da sessiz zamanlar kişinin kendi duygu ve düşüncelerini işlemesi için doğal fırsatlardı. Bugün ise bu boşlukların büyük kısmı ekranlarla dolduruluyor.” Zaman zaman uyaransız kalabilmek, zihnin dinlenmesi ve duyguların işlenebilmesi için değerli bir alan yaratabilir.
Analog wellness neyi geri getiriyor?
Analog wellness, her boşluğu doldurmak zorunda olmadığımızı hatırlatıyor. Telefonun yaptığı her şeyi başka bir analog objeyle değiştirmek gerekmiyor; bazı deneyimleri yeniden ekransız yaşamaya alan açmak yeterli. Bir şeyi hatırlamak istediğimizde telefonumuza not almak yerine deftere yazmak, yürüyüş sırasında sürekli bir podcast dinlemek yerine çevremizdeki sesleri duymak, kahvemizi içerken telefonu masaya koymamak veya bir anı hemen fotoğraflamak yerine birkaç saniye gerçekten o ana bakmak bu yaklaşımın küçük örnekleri arasında.
Teknolojiden uzaklaşmanın yanında dikkatimizi nereye vereceğimizi yeniden seçebilmek de değer taşıyor. Telefon hayatımızı kolaylaştırırken dikkatimizi de sürekli kendisine çağırıyor. Analog wellness, bu çağrıya her seferinde cevap vermek zorunda olmadığımızı hatırlatıyor.
Telefon kullanımının süresi kadar, zihnimizi gün boyunca neyle meşgul ettiğimiz de belirleyici. Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi’nden Uzman Klinik Psikolog Jülide Unutmaz, özellikle olumsuz haber ve içeriklerin sürekli takip edilmesinin zihinsel yükü artırabileceğini belirtiyor. “Gün boyunca sürekli kontrol etme alışkanlığından uzaklaşmak şart” diyen Unutmaz; güvenilir ve sınırlı sayıda kaynağı takip etmenin, gereksiz bildirimleri kapatmanın ve gün içinde ekransız zamanlar oluşturmanın bilgi yükünü azaltabileceğini söylüyor. Bu noktada analog wellness, telefonu tamamen bırakmaktan çok, otomatikleşmiş kontrol davranışını fark etmekle ilgili. Her bildirim geldiğinde telefona uzanmamak, boş kaldığımız her anda bir içerik açmamak ve gün içinde bilinçli olarak uyaransız anlar yaratmak, dikkatimizi yeniden kendimize çevirmemizi sağlayabilir.
Yeni wellness lüksü: Ulaşılabilir olmamak
Wellness dünyasında uzun zamandır hayatımıza yeni alışkanlıklar ve araçlar ekliyoruz. Meditasyon uygulamaları, uyku takip cihazları, akıllı saatler, nefes egzersizleri, dijital günlükler… Analog wellness ise daha sade bir yöne işaret ediyor: Daha fazla araç eklemek yerine bazılarını bir süreliğine hayatın dışına almak.
Bu yaklaşımın arkasında yalnızca nostaljik bir analog yaşam özlemi yok. 2024’te yayımlanan bir araştırma, dijital detoks müdahalelerinin öznel ve psikolojik iyi oluş üzerinde küçük fakat anlamlı olumlu etkileri olabileceğini ortaya koydu. Araştırmacılar, sonuçların uygulamanın türüne ve katılımcıların özelliklerine göre değişebildiğini de vurguladı. Dolayısıyla bilim, telefon kullanımını azaltmanın herkes üzerinde aynı sonucu yaratacağını söylemiyor; dijital alışkanlıklarımızla kurduğumuz ilişkinin önemine işaret ediyor.
Bazen ihtiyaç duyduğumuz şeyin “zihni susturmak” olmadığını da hatırlamak gerekiyor. Klinik Psikolog Buse Arslan, içsel sessizliğin zihnin tamamen boşalması anlamına gelmediğini söylüyor. Ona göre önemli olan düşüncelerin sayısından çok, onlarla kurduğumuz ilişki. “İçsel sessizlik, zihinde hiç düşünce olmaması değil; düşüncelerin kişiyi sürekli sürüklemediği, duyguların ve zihinsel süreçlerin daha sakin yaşandığı bir farkındalık halidir” diyor. Ekranlardan uzaklaşmak da zihnimizde olup bitenleri fark etmek ve dikkatimizi yeniden kendi deneyimlerimize yöneltmek için alan yaratabiliyor. Analog wellness, günün her anını yeni bir içerikle doldurmak yerine düşüncelerimize, duygularımıza ve çevremize yeniden alan açmayı öneriyor.
Dijital detoks yerine dijital sınırlar
Telefonu tamamen hayatımızdan çıkarmak çoğumuz için gerçekçi bir seçenek olmayabilir. İşimiz, iletişimimiz ve günlük hayatımızın büyük bir bölümü dijital araçlar üzerinden ilerliyor. Daha uygulanabilir olan, gün içinde bazı alanları telefondan geri almak.
Sabah uyandıktan sonraki ilk yarım saati ekransız geçirmek, yemek yerken telefonu başka bir yere bırakmak, toplantılar arasındaki birkaç dakikayı sosyal medyayla doldurmamak veya uyumadan önce telefonu yataktan uzaklaştırmak bunun yollarından bazıları. Küçük sınırlar, günün ritmini yeniden düzenlemek için yeterli olabilir.
Özellikle gece saatlerinde telefonu elimizden bırakmak, zihinsel ve fiziksel sağlığımızı destekleyebilir. Uzman Klinik Psikolog Jülide Unutmaz, gece sürdürülen doomscrolling davranışının ekran karşısında geçirilen süreyi uzatırken zihnin dinlenme sürecine geçmesini de güçleştirebileceğini belirtiyor. Bu durumun uykuya dalma süresini uzatabileceğini ve uyku kalitesini bozabileceğini ifade eden Unutmaz, uyku öncesinde ekran kullanımını sınırlandırmanın hem uyku kalitesini hem de psikolojik iyilik halini destekleyebileceğini söylüyor.
Yeni kurallar koyup bunları kusursuz biçimde uygulamak yerine, telefonla kurduğumuz ilişkiyi fark etmek iyi bir başlangıç. Telefonu her elimize aldığımızda kısa bir an durup “Şu anda gerçekten buna ihtiyacım var mı?” diye sorabiliriz. Cevap bir ihtiyaçtan çok alışkanlıksa telefonu tekrar yerine bırakmak, gün içinde kendimize açabileceğimiz en basit wellness alanlarından biri.
