Biliyorsunuz her sene çeşitli kurumlar tarafından yılın kelimeleri seçiliyor. Bunlardan biri de Amerika’nın en eski sözlük yayıncısı olan Merriam-Webster. Köklü kurumun 2022 yılının kelimesi olarak seçtiği sözcüğün üzerinde durmak istiyorum. Nedir o kelime derseniz buyrun hep birlikte bakalım: Kelimemiz “Gaslighting”
Öncelikle belirtelim ki bu kelimenin türkçede bir karşılığı yok. Ne anlama geldiğini dilimizde tek kelime ile ifade edemesek de aslında çoğumuz için maalesef ki büyük anlamlar barındırıyor.
Gaslighting, özellikle kişinin kendi çıkarı için bir başkasını kasten yanıltması, psikolojik manipülasyon yoluyla birinin kendinden şüphe etmesini sağlaması ve kendine bu şekilde bağlaması anlamına geliyor.
Kelimenin ortaya çıkışı Patrick Hamilton imzalı bir tiyatro oyununa dayanıyor. Oyun, Kraliçe Victoria dönemi Londra’sında orta sınıfa mensup bir çiftin yalanlara ve aldatmaya dayalı evliliğini ele alıyor. Oyunda baş karakter Jack Manningham, evlerindeki gaz lambasının sürekli olarak kısıldığını söyleyen karısı Bella’yı delirmeye başladığına ikna etmeye çalışıyor (lambayı kendi kısıyor ve kısılmadığını iddia ederek karısının aklıyla oynuyor). Oyun 1940’ta İngiltere’de ardından 1944’te ABD’de olmak üzere iki kez beyaz perdeye uyarlanmış ve Ingrid Bergman’ın oynadığı Amerikan versiyonu iki Oscar kazanmış.
Adını buradan alan yılın kelimesi “Gasligthing”, geçtiğimiz yıl arama motorlarında en çok aranan kelimelerin başında geliyor. Buradan yola çıkarak bu kavrama maruz kalan çok sayıda insan olduğu çıkarımını da yapabiliriz. İkili ilişkilerde çok bariz yaşandığı hissedilmese de iyice düşünüldüğünde ucundan da olsa maruz kalındığı farkına varılan bir kavram bu ve üç aşaması var.
- İdealleştirme; ilişkide gaslighting’e uğrayan kişinin ayakları yerden kesilir ve manipülasyon yapan kişi beraberliklerinin mükemmel olduğu imajını yaratır.
- Değersizleştirme; mağdur hayran olunan bir kişiden, hiçbir şeyi beceremeyen birine dönüştürülür. İdeal olan birinden beceriksiz birine dönüştüğünü hisseden mağdur, işleri yoluna koymak için çaresizce uğraşır.
- Gözden çıkarma; manipülasyon yapan kişi mağduru bırakır ve yeni birine yönelir, yeni mağdurunu idealleştirme ve baştan çıkarma da aynı süreç yaşanır.
Bu süreçler çok didaktik gibi gelse de daha içselleştirilebilecek bir kaç Gaslighting cümlesi sıralamaya ne dersiniz?
“Kafanda kuruyorsun”
“Sen hastasın”
“Aşırı hassassın”
“Her şeyi büyütüyorsun”
“Şaka kaldıramıyorsun”
“Bunu bana sen yaptırdın”
“Yanlış hatırlıyorsun, öyle bir şey demedim…”
Veya Gaslighting durumlarına bakalım;
Elde ettiğiniz başarılarda hemen eleştirecek bir şey mi buluyor?
Güzel giyindiğinizi düşündüğünüzde karşınıza “bu seni biraz şişman mı gösterdi” diye mi çıkıyor?
Bir girişim fikriniz var ama o “ yok o ürün satmaz” mı diyor?..
Yılın kelimesinden buralara kadar geldi konu ama ilişki içinde sürekli suçlanıyorsanız, bir davranışla ilgili kırıldığınızı söylemenize rağmen o davranış devam ediyorsa, partnerinizle o bir şey yapacak ve ortamı berbat edecek diye düşünerek arkadaşlarınızı, ailenizi bir araya getirmekten kaçınıyorsanız, kriz çıkmasın diye onun her dediğini yapıyorsanız bir durup düşünmenin vaktidir. Ve düşünürken vardığınız yer de “aslında suçlu benim” noktası ise geçmiş olsun!
Söylenebilecek tek bir şey var: Kendi kıymetimizi biz bilmezsek başka kimse de bilmeyecektir.
Buradan tekrar 2022 yılı kelimelerine dönersek Gaslighting, özellikle psikolojik manipülasyona atıfta bulunsa da günümüzde kapsamı oldukça geniş. Artık kelimenin kapsamı içine “politik bağlamda insanları yanıltmakta kullanılan kanallar ve teknolojilerdeki büyük artış” da giriyor.
Buna en büyük örnek de twitter’daki troller. Olayları her yöne çekebiliyor ve anlık da olsa toplumsal bir etkileşim yaratabiliyorlar. Devir manüpilasyon devri. Bu tuzaklara düşmemek için de dört bir taraftan algılarımızın açık olması gerekiyor.
Hayatlarımıza yeni kavramlar giriyor ve hızla yer ediniyorlar. Ve maalesef bazıları çok tatsız. Gaslighting’in türkçe karşılığı ne olur bilemiyorum ama hayatlarımızda bir karşılık bulmaması benim yeni yıl başlamışken ilk dileğim olsun…
Sevgilerimle,
Deniz Çakmakcı
